Phút 58 trong trận bán kết World Cup 2026 gặp Pháp, Pedro Porro ghi bàn thắng có lẽ là quan trọng nhất sự nghiệp quần đùi áo số của anh. Trong khoảnh khắc ăn mừng pha lập công ấn định đưa Tây Ban Nha vào chung kết ấy, hậu vệ phải thuộc biên chế Tottenham làm điều bộ như thể… nắm lấy hạ bộ của mình. Từ lâu, trong văn hóa Latin, động tác ăn mừng như của Porro là biểu hiện cho lòng quả cảm, sự can trường, hay đơn giản là khoe chất nam tính đầy góc cạnh. Đặc tính ấy từng là cốt lõi trong triết lý bóng đá của đội tuyển Tây Ban Nha suốt nhiều thập kỷ dưới thời tướng độc tài Francisco Franco, được biết đến với biệt danh "La Furia Roja", trong đó "furia" là cơn thịnh nộ, còn "roja" là màu đỏ. Từ furia đến tiki-taka, đó là cả một hành trình dài song hành cùng những biến chuyển xã hội. Câu chuyện bắt đầu từ năm 1576, thời điểm bóng đá về bản chất chỉ là những màn "tẩn" nhau chí mạng bên cạnh một quả bóng làm từ bàng quang của con lợn. Vùng đất mà về sau là lãnh thổ Hà Lan ngày nay bấy giờ thuộc quyền cai trị của Tây Ban Nha. Những tổ tiên của vùng này không hài lòng và vì thế phát động chiến tranh. Trong trận cướp phá đẩy lùi sự phản kháng của cư dân bản địa tại thành Antwerp, người Tây Ban Nha đã ra tay tàn bạo đến mức lịch sử gọi đó là "Cơn thịnh nộ đỏ". Đến năm 1920, khái niệm "furia" một lần nữa được nhắc đến dưới ngòi bút của một nhà báo mang hai dòng máu Pháp – Hà Lan, khi ông miêu tả lối chơi bạo lực của đội tuyển Olympic Tây Ban Nha tại kỳ Thế vận hội diễn ra chính tại… Antwerp. Đấy có thể xem là thời điểm đánh dấu sự ra đời của biệt danh "La Ruria Roja". Người dân đất nước thuộc bán đảo Iberia chẳng lấy làm phiền lòng. Ngược lại, họ còn tự hào đón nhận thứ định kiến kiêu hãnh và bất khuất đó. Bản sắc bóng đá ấy tiếp tục bám chặt lấy Tây Ban Nha dưới thời Franco, người nắm quyền từ năm 1936 đến 1975, lúc cuộc nội chiến ba năm nổ ra. "Từ những năm 1940 đến cuối những năm 1970, Tây Ban Nha dốc toàn lực vào thứ 'furia' này", Giáo sư Sử học và Lịch sử Thể thao Tây Ban Nha Jose Gomes, giải thích. "Điều này dựa trên tinh thần 'Viva la muerte' (Cái chết trường tồn) của phe Franco trên chiến trường, và thứ tính cách Tây Ban Nha tự phán là áp đặt bằng thể chất. Nói hơi thô tục một chút, nhưng là dùng 'dũng khí đàn ông' để đè bẹp đối thủ. Đó chính là 'furia'". Franco – nhà lãnh đạo đảng Falange khi ấy – coi bóng đá là công cụ hữu hiệu để nhồi sọ quần chúng về các giá trị của chế độ, đặc biệt là thông qua ý niệm "furia", một trong những tàn dư hiếm hoi của bóng đá Tây Ban Nha sau thời Cộng hòa. Trước mỗi trận giao hữu, giới cầu thủ phải chào kiểu phát xít và hô vang khẩu hiệu "Arriba Espana! Viva Franco!" (Tây Ban Nha tiến lên, Franco muôn năm). Tây Ban Nha là một đất nước gồm nhiều vùng với mỗi vùng có ngôn ngữ riêng. Thời Franco, tên các CLB đều bị Tây Ban Nha hóa và bắt buộc phải có ít nhất hai thành viên của đảng Falange trong ban lãnh đạo. Đội tuyển Tây Ban Nha vốn gắn với sắc đỏ (Roja), bị đổi tên thành sắc xanh (Azul), chính là màu tượng trưng của đảng cầm quyền, bởi màu đỏ bị gán cho chủ nghĩa cộng hòa, cộng sản, thậm chí là vô chính phủ. Ngay cả khi trang phục màu đỏ quay trở lại vào năm 1947, người Tây Ban Nha không còn gọi ĐTQG của họ bằng biệt danh "La Roja" nữa, mà chỉ gọi là "Seleccion" (ĐTQG). Mọi thứ đều thay đổi, trừ lối chơi. Những đường bóng dài, các cú vung cùi chỏ và không chiến chiếm ưu thế, được hợp thức hóa bằng vị trí thứ tư có phần may mắn ở World Cup 1950. Chức vô địch Euro 1964 trên sân nhà của tập thể Luis Suarez (người giành Quả Bóng Vàng 1960) là chiến tích bóng đá duy nhất của Tây Ban Nha dưới thời kỳ Franco, và nó lập tức được trưng dụng làm "biển hiệu" quảng bá cho chế độ…

Đọc bài gốc trên VnExpress